Đối diện với nguy cơ mọi công việc văn phòng bị AI giành hết, giới trẻ hiện đang chuyển sang hai hướng: tìm những việc do chính công nghệ AI sinh ra và học nghề, những nghề còn lâu AI mới làm được.
AI lấy việc làm – AI cũng sinh việc làm
Công việc đầu tiên các hệ thống AI tạo ra là câu chuyện đùa: để ngăn ngừa hệ thống AI nổi loạn hủy diệt con người như trong phim ảnh, rất cần tuyển những người đứng cạnh hệ thống máy móc, tay luôn đặt hờ lên nút “tắt nguồn” để khi cần nhanh tay bấm nút vô hiệu hóa chúng.
Giới trẻ hiện đang chuyển sang hai hướng, tìm những việc do chính công nghệ AI sinh ra và học nghề, những nghề còn lâu AI mới làm được. Ảnh: TL
Tạm bỏ chuyện đùa sang một bên; công nghệ AI rất cần một loại việc làm do con người thực hiện: chú thích dữ liệu. Đây không còn là công việc dán nhãn dữ liệu nhàm chán giao cho đội quân làm việc tự do đảm nhận nữa. Khi các mô hình AI trở nên tinh vi, rất cần các chuyện gia trong từng lĩnh vực như tài chính, luật, y tế để giúp huấn luyện chúng. Có nhiều công ty khởi nghiệp trong loại hoạt động này như Mercor một công ty khởi nghiệp xây dựng một nền tảng để giúp huấn luyện AI. Mercor được định giá chừng 10 tỉ đô la Mỹ.
Sau khi một mô hình AI được huấn luyện xong, cần có những kỹ sư triển khai để gắn kết chúng vào hệ thống của tổ chức. Đây là một nghề hoàn toàn mới, công việc của họ bao gồm xây dựng hệ thống, tư vấn kể cả bán hàng. Họ phải làm việc trên thực địa tại cơ sở của tổ chức muốn tích hợp hệ thống AI để cá nhân hóa mô hình cho phù hợp với tổ chức đó. Sau đó cho chạy thử, tinh chỉnh và giám sát. Nghề kỹ sư triển khai AI đang nóng, ví dụ trên YCombinator, một vườm ươm công nghệ, năm ngoái chỉ có 4 vị trí được rao, năm nay tăng lên 63 vị trí – toàn là lương cao.
Một loại công việc mới khác là “kỹ sư chữa cháy”. Himanshu Palsule, Giám đốc Cornerstone OnDemand, một công ty phát triển kỹ năng mới đưa Waymo làm ví dụ. Waymo là hãng xe taxi tự vận hành đang phát triển mạnh ở Mỹ, xe hoàn toàn tự lái, trên xe không có tài xế. Giả dụ xe đang chở khách bỗng dừng lại trên đường, nhốt khách trong xe thì sao? Các hãng như Waymo cần một đội ngũ “kỹ sư chữa cháy” sẵn sàng ứng phó với một tình huống như vậy. Các kỹ sư này không chỉ thành thạo mọi ngóc ngách kỹ thuật trên xe mà còn có kỹ năng trò chuyện, trấn an khách hàng đang lo sợ. Như vậy các kỹ sư lập trình có thể mất việc vào tay AI nhưng nếu họ rèn luyện thêm kỹ năng ứng xử với khách hàng, họ vẫn sẽ có lợi thế trước máy móc.
Trong khi đó mối quan tâm đến loại công việc tay chân lại tăng lên. Trên các tuyến xe điện ngầm ở London có nhiều quảng cáo đào tạo nghề. Một quảng cáo chạy câu thách thức, Ê AI, hãy bẻ cong ống thép này coi và AI trả lời, tôi chịu.
Công việc mới tiếp theo là nhiệm vụ đặt ra các quy tắc và giám sát thực thi quy tắc để bảo đảm hệ thống AI không gây rối loạn. Theo AI Workforce Consortium, một tổ chức nghiên cứu do Cisco dẫn đầu khảo sát 50 công việc IT và nhận thấy nghề phát triển nhanh nhất là chuyên gia đánh giá rủi ro và giám sát AI. Nhiệm vụ của những người này là bảo đảm AI không tiết lộ dữ liệu hay gây gián đoạn trong hoạt động của công ty.
Gắn kết những công việc mới này lại với nhau là nhiệm vụ của một giám đốc phụ trách AI (chief AI officer), một vị trí mới được bổ sung vào nhóm các giám đốc như giám đốc tài chính, giám đốc nhân sự, giám đốc phát triển… Giám đốc AI thường phải kết hợp chuyên môn công nghệ với kiến thức sâu ngành nghề của công ty mình đồng thời có khả năng lãnh đạo, làm việc nhóm. Đây không phải là một vị trí dễ ăn vì một công ty lớn có thể có đến 11 mô hình AI đang sử dụng, theo tính toán của IBM.
Nhìn chung, công việc do AI đem lại thường rơi vào hai loại. Loại đầu là các vị trí có sẵn trước đây nhưng nay bổ sung thêm khía cạnh AI, chẳng hạn kỹ sư phần mềm hay luật sư nhưng chuyên về AI. Loại thứ hai mới hoàn toàn như người huấn luyện hệ thống AI nói trên. Diễn đàn Kinh tế thế giới khảo sát 1.000 công ty lớn toàn cầu, hầu như tất cả đều nói đến năm 2030 AI sẽ là yếu tố tạo ra việc làm hơn là lấy đi công việc. Cụ thể công nghệ AI sẽ tạo ra 170 triệu công việc toàn cầu trong năm năm tới, so với 92 triệu công việc bị mất đi.
Ethan Mollick, giáo sư kinh doanh tại Đại học Pennsylvania nói: “Trong lịch sử, công nghệ thường tạo ra việc làm mới bù vào chỗ việc làm bị mất đi. Lần nào chúng ta cũng nói, lần này khác hẳn. Lần này có thể khác vì AI là một công nghệ khác thường nhưng chúng ta chưa biết tương lai sẽ như thế nào”.
Chuyển sang nghề tay chân
Giới trẻ phương Tây hiện đang thay đổi thái độ về đại học và lao động chân tay khi họ không còn thấy bốn năm đại học là điều kiện cần thiết để vào đời và lao động chân tay không hẳn là “thấp kém”. Một khảo sát của Gallup cho thấy chỉ một phần ba người Mỹ trưởng thành cho rằng giáo dục đại học là “rất quan trọng”, giảm mạnh so với mức ba phần tư từng nghĩ như thế vào năm 2010. Khi hỏi sâu hơn, nhiều người cho rằng đại học không dạy cho họ những kỹ năng liên quan mà lại rất đắt đỏ.
Trong khi đó mối quan tâm đến loại công việc tay chân lại tăng lên. Trên các tuyến xe điện ngầm ở London có nhiều quảng cáo đào tạo nghề. Một quảng cáo chạy câu thách thức, Ê AI, hãy bẻ cong ống thép này coi và AI trả lời, tôi chịu. Màn hình chuyển sang một trường dạy nghề với lời mời, hãy học một nghề và bảo đảm bạn không bị AI thay thế. Ghi danh theo học các chương trình dạy nghề hai năm ở các trường cao đẳng cộng đồng ở Mỹ tăng 20% từ năm 2020. Số lượng thợ học việc tăng gấp đôi từ năm 2014 đến năm 2024, theo Bộ Lao động Mỹ.
Một yếu tố thu hút giới trẻ vào các nghề truyền thống là do lương bổng. Theo số liệu của Đại học Georgetown, người tốt nghiệp các ngành khoa học, công nghệ có mức lương trung vị hàng năm chừng 98.000 đô la vào năm 2024. Người tốt nghiệp các ngành mỹ thuật, nhân văn hưởng mức lương năm chừng 69.000 đô la. Trong khi đó một kỹ thuật viên thang máy ở Mỹ hưởng lương năm chừng 106.580 đô la Mỹ.
Chênh lệch lương ngay trong một ngành nghề cũng rất cao. Thợ điện có mức lương trung vị chừng 62.000 đô la nhưng top 10% có mức lương trên 100.000 đô la/năm. Tương tự như vậy, lương của thợ lành nghề trong các nghề như sửa ống nước, chạy nồi hơi, thợ cơ khí cao hơn hẳn mức lương trung vị. Các nghề này không cần bằng đại học nhưng dĩ nhiên phải qua đào tạo tay nghề.
Quan trọng hơn, học nghề xong dễ kiếm việc làm vì thị trường lao động còn thiếu người có tay nghề cao. Chẳng hạn công nghệ AI bùng nổ làm thị trường cần đến hàng trăm ngàn thợ điện, thợ chạy đường ống, thợ hàn, thợ mộc… Ở Anh đang thiếu chừng 35.000 thợ hàn trong khi đó một nửa thợ hàn đang hành nghề sẽ về hưu vào năm 2027.
Thụy Sỹ đang thí điểm một hệ thống trong đó chừng hai phần ba học sinh chuyển sang học trường dạy nghề sau 11 năm học phổ thông. Nhưng các em này dễ dàng chuyển sang học đại học nếu muốn. Sự chuyển đổi dễ dàng giữa con đường học nghề và học chữ sẽ là một chọn lựa các nước đưa vào chương trình giáo dục trong thời gian tới.
Nguyễn Vũ
https://thesaigontimes.vn/trong-thoi-ai-cong-viec-chan-tay-se-lai-len-ngoi/
