Sáng ngày 03/10/2026, Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm (TTLCC) trả lời thư của người dânliên quan đến việc quyền thừa kế của con nuôi và những ai là người thừa kế không phụ thuộc vào di chúc?
Liên quan đến vấn đề này, Viện Nghiên cứu Chính sách pháp luật&Kinh tế hội nhập (IRLIE) và Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC) giao Trung tâm tư vấn pháp luật ToànTâm(TTLCC) thường xuyên tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật miễn phí cho người dân và doanh nghiệp và người yếu thế miễn phí…Theo đó, Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm (TTLCC) xin trả lời thư về hai trường hợp cụ thể như sau:
Trường hợp thứ nhất: Quyền thừa kế của con nuôi thực tế ra sao?
Thành viên CLB DN IMRIC – IRLIE nêu câu hỏi: Ba mẹ tôi hiếm muộn, không sinh được con nên năm 1986 có nhận nuôi con nuôi. Sau đó, năm 2019 ba – mẹ tôi mất năm 2025 và đều không để lại di chúc. Xin hỏi người con nuôi đó có được quyền hưởng thừa kế tài sản của cô chú tôi không?
Tại Điều 24 Luật Hôn nhân và gia đình 1959, việc nhận nuôi con nuôi phải được Ủy ban hành chính cơ sở nơi trú quán của người nhận nuôi hoặc của đứa trẻ công nhận và ghi vào sổ hộ tịch. Nếu ba mẹ quý doanh nhân nhận nuôi con nuôi và được Ủy ban hành chính cơ sở công nhận thì người con đó là con nuôi hợp pháp của quý gia đình.
Đồng thời, nếu ba mẹ của quý doanh nhân nhận nuôi con nuôi năm 1986 nhưng chưa đăng ký nuôi con nuôi tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhưng họ đã chăm sóc, nuôi dưỡng người con đó và được mọi người công nhận thì người con đó được công nhận là con nuôi thực tế của quý gia đình theo quy định của pháp luật.
Qua tham chiếu ở khoản 1 mục A phần II Thông tư số 81/TANDTC ngày 24/7/1981 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn giải quyết các tranh chấp về thừa kế quy định: “Con nuôi được thừa kế phải là con nuôi hợp pháp, tức là việc nuôi con nuôi phải được Ủy ban nhân dân cơ sở nơi trú quán của người nuôi hoặc của đứa trẻ công nhận và ghi vào sổ hộ tịch (Điều 24 Luật Hôn nhân và gia đình). Trong thực tế có những trường hợp nhân dân chưa hiểu pháp luật cho nên chưa xin chính quyền công nhận và đăng ký vào sổ hộ tích việc nuôi con nuôi. Ở trường hợp này, nếu việc nhận con nuôi là ngay thẳng, cha mẹ đẻ của đứa trẻ hoàn toàn tự nguyện, việc nuôi dưỡng đứa trẻ được bảo đảm, thì coi là con nuôi thực tế. Con nuôi và bố mẹ nuôi có quyền thừa kế lẫn nhau”.
Căn cứ vào điểm a mục 6 Nghị quyết 01/NQ-HĐTP ngày 20/01/1988 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 quy định: “a. Những điều kiện về nuôi con nuôi đã được quy định trong các Điều 34, 35, 36 và 37 nhưng trước khi Luật này được ban hành thì những điều kiện đó chưa được quy định đầy đủ. Do đó, những việc nuôi con nuôi trước khi ban hành Luật mới vẫn có giá trị pháp lý, trừ những trường hợp nuôi con nuôi trái với mục đích xã hội của việc nuôi con nuôi (như: Nuôi con nuôi để bóc lột sức lao động hoặc để dùng con nuôi vào những hoạt động xấu xa, phạm pháp). Nếu việc nuôi con nuôi trước đây chưa được ghi vào sổ hộ tịch nhưng việc nuôi con nuôi đã được mọi người công nhận và cha mẹ nuôi đã thực hiện nghĩa vụ với con nuôi thì việc nuôi con nuôi vẫn có những hậu quả pháp lý do luật định”.
Tại Điều 651, 653 Bộ luật Dân sự 2015 thì con nuôi là người thừa kế thuộc hàng thứ nhất, có quyền hưởng di sản thừa kế của cha mẹ nuôi:
Người thừa kế theo pháp luật (Điều 651) – những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự sau đây: Hàng thừa kế thứ nhất gồm: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.”
Quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi và cha đẻ, mẹ đẻ (Điều 653): Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 651 và Điều 652”
Vì vậy, con nuôi của ba mẹ quý doanh nhân nếu không thuộc các trường hợp bị truất quyền thừa kế, từ chối nhận di sản thừa kế và người thừa kế không được quyền hưởng di sản thì được quyền hưởng di sản thừa kế của bố mẹ nuôi là ba mẹ của quý vị.
Trường hợp thứ hai: Những ai là người thừa kế không phụ thuộc vào di chúc?
Thành viên CLB Báo chí Truyền thông&Chính sách pháp luật (Viện IRLIE) nêu câu hỏi: Ba tôi có mảnh đất được ông bà nội tặng cho riêng trước khi ông bà mất. Năm 2025, ba tôi mất có để lại di chúc. Trong di chúc, ba tôi để lại toàn bộ thửa đất cho chú tôi. Ba mẹ tôi có hai người con là tôi (22 tuổi) và em trai 14 tuổi. Xin hỏi mẹ tôi và chị em tôi có được hưởng thừa kế đối với thửa đất của ba tôi không?
Tại Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015 thì di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, truất quyền hưởng di sản của người thừa kế, phân định phần di sản cho từng người thừa kế… Do vậy, ba của quý vịcó quyền lập di chúc để chỉ định người thừa kế cũng như phân chia di sản thừa kế của mình cho người thừa kế, không phân biệt người đó là ai.
Thế nhưng, để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của những người thân trong gia đình, đặc biệt là những người yếu thế, mất khả năng lao động tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc như sau:
Những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó: Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; Con thành niên mà không có khả năng lao động…
Ở trường hợp này, ba quý vị có ba người thừa kế theo pháp luật là mẹ và chị em quý vị. Cả ba người đều không được bố bạn di chúc cho hưởng di sản thừa kế đối với mảnh đất được ông bà nội tặng cho riêng.
Tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, mẹ và em của quý vị (chưa thành niên) tuy không được ba di chúc hưởng thừa kế thửa đất nhưng là những người được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu thửa đất được chia theo pháp luật.
Quý vị là người đã thành niên, nếu quý vị có khả năng lao động bình thường thì không được hưởng di sản là một phần thửa đất nêu trên. Nếu quý vị mất khả năng lao động thì cũng được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật.
Nếu gia đình quý vị từ chối nhận di sản hoặc thuộc đối tượng không có quyền hưởng di sản theo quy định tại Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 thì di sản sẽ được chia theo di chúc của ba quý vị.
Ở trường hợp này, quý vị có căn cứ để cho rằng di chúc mà ba để lại có một trong các dấu hiệu sau: Bị giả mạo; Bố của bạn lập di chúc trong tình trạng không được minh mẫn, sáng suốt hoặc bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; Di chúc vi phạm về hình thức hoặc nội dung vi phạm điều cấm của pháp luật.
Quý vị hoàn toàn có quyền làm đơn khởi kiện yêu cầu Tòa án có thẩm quyền tuyên bố di chúc vô hiệu…
Có thể thấy, trong quá trình hoạt động của Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC) thường xuyên phối hợp Viện Nghiên cứu Chính sách pháp luật&Kinh tế hội nhập (IRLIE) luôn xem công tác trợ giúp pháp lý góp phần giúp người dân giảm nghèo về pháp luật, do đó, Luật Trợ giúp pháp lý được Quốc hội thông qua năm 2006 và Luật Trợ giúp pháp lý được Quốc hội thông qua năm 2017 đều xác định người nghèo là nhóm đối tượng ưu tiên đầu tiên trong các nhóm đối tượng được trợ giúp pháp lý…
Đồng thời, truyền tải nội dung trên các trang tin điện tử, mạng xã hội, tạp chí in như: www.huongnghiepthitruong.vn (Viện IMRIC); www.chinhsachphapluat.vn (Viện IRLIE); www.tuvanphapluatvietnam.vn (Trung tâm TVPLMS); www.thamvanphapluat.vn (Trung tâm TTLCC); www.nghiencuupldautu.vn (Hiệp hội Nghiên cứu, Tư vấn về Chính sách, pháp luật cho hoạt động đầu tư tại Việt Nam “AVRCIPL”); www.bestlife.net.vn …Đặc biệt, www.vietbao.vn.
Qua đó, các hoạt động của Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm về công tác trợ giúp pháp lý cho người nghèo, người yếu thế được triển khai đồng bộ, thống nhất trên toàn quốc và được thực hiện thường xuyên, trong đó chú trọng các hoạt động hỗ trợ trực tiếp cho người nghèo, người yếu thế như: thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý; truyền thông về trợ giúp pháp lý ở cơ sở; nâng cao năng lực đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý, đội ngũ người tham gia trợ giúp pháp lý…
Cùng với đó, các hoạt động trợ giúp pháp lý được Viện IMRIC; Viện IRLIE; Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm tuyên truyền về các vụ việc trợ giúp pháp lý, với mong muốn ngày càng được nâng cao, nhiều vụ việc thành công, hiệu quả như người được trợ giúp pháp lý được tuyên không có tội hoặc được tuyên mức án nhẹ hơn hoặc chuyển tội danh hay thay đổi khung hình phạt thấp hơn so với mức đề nghị trong cáo trạng của Viện kiểm sát nhân dân…Đặc biệt, trongsuốt thời gian qua trợ giúp pháp lý đã thể hiện rất tốt vai trò của mình trong việc đảm bảo việc xét xử vụ việc khách quan, đúng người, đúng tội, tránh được oan sai cho người dân cũng như đã thực hiện thành công chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước dành cho người nghèo, các đối tượng yếu thế trong xã hội. Trợ giúp pháp lý đã giúp người dân sử dụng pháp luật khi có tranh chấp, vướng mắc, giúp người dân “giảm nghèo về pháp luật”, đảm bảo trật tự an toàn xã hội, người dân yên tâm lao động để giảm nghèo về kinh tế…
Trên đây là hai trường hợp điển hình, xin trích dẫn để quý doanh nhân tham khảo lan toả trong cộng đồng về công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật của Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm để quý doanh nghiệp hoạt động kinh doanh hiệu quả, luôn luôn thượng tôn pháp luật…
PCVP Viện IRLIE Hồ Vĩnh Chung – CVP Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm
