Có thể thấy, việc đăng ký bảo hộ quyền tác giả không phải điều kiện làm phát sinh quyền, tuy nhiên có ý nghĩa quan trọng trong việc xác lập chứng cứ pháp lý...Đồng thời, mỗi một lượt chia sẻ trênkhông gian mạng xã hội, tưởng như vô hại nhưng vẫn có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý nếu thông tin sai sự thật gây tổn hại đến người khác hoặc ảnh hưởng đến trật tự xã hội…
Liên quan đến hai trường hợp điển hình này, chúng tôi đã có dịp trao đổi với LG.TS. Hồ Minh Sơn – Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam; Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC); Giám đốc Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm (TTLCC) để làm rõ những vấn đề này.
Trường hợp thứ nhất: Yếu tố pháp lý về việc đăng ký bản quyền tác giả
Ảnh minh họa: Nguồn Internet.
Qua tham chiếu Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả được bảo hộ đối với các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình và không sao chép từ tác phẩm của người khác…
Điển hình, các loại hình tác phẩm được bảo hộ khá rộng, bao gồm tác phẩm văn học, khoa học, sách giáo khoa, giáo trình và các tác phẩm thể hiện bằng chữ viết hoặc ký tự khác; bài giảng, bài phát biểu, bài nói; tác phẩm báo chí; âm nhạc; sân khấu; điện ảnh; mỹ thuật, mỹ thuật ứng dụng; nhiếp ảnh; kiến trúc; bản họa đồ, sơ đồ, bản đồ, bản vẽ; tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian; chương trình máy tính và sưu tập dữ liệu. Tác phẩm phái sinh cũng có thể được bảo hộ nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được sử dụng để tạo ra tác phẩm phái sinh.
Tại Điều 49 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định; việc nộp hồ sơ đăng ký nhằm ghi nhận thông tin về tác giả, tác phẩm và chủ sở hữu quyền tác giả, chứ không phải là điều kiện làm phát sinh quyền.
Mặc dù vậy, tác giả, doanh nghiệp, tổ chức nên chủ động đăng ký đối với những tác phẩm có giá trị kinh tế, thương mại hoặc có khả năng phát sinh tranh chấp. Ví dụ: Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả có giá trị rất quan trọng về mặt chứng cứ. Khi tranh chấp xảy ra, việc có sẵn Giấy chứng nhận sẽ giúp chủ thể quyền thuận lợi hơn đáng kể trong việc chứng minh tư cách chủ thể quyền và các thông tin liên quan đến tác phẩm. Nói cách khác, đăng ký không phải “điều kiện để được bảo hộ”, nhưng là một công cụ pháp lý rất hữu hiệu để củng cố khả năng bảo vệ quyền.
Về hồ sơ, cơ bản người đăng ký cần chuẩn bị tờ khai đăng ký quyền tác giả, hai bản sao tác phẩm đăng ký, giấy ủy quyền nếu nộp hồ sơ thông qua người được ủy quyền và các tài liệu chứng minh quyền nộp đơn, chứng minh tư cách chủ sở hữu trong trường hợp quyền không chỉ phát sinh từ việc cá nhân trực tiếp sáng tạo tác phẩm.
Trong đó, trong trường hợp đồng tác giả thì phải có văn bản đồng ý của các đồng tác giả; trường hợp quyền tác giả thuộc sở hữu chung thì phải có văn bản đồng ý của các đồng chủ sở hữu. Các tài liệu bằng tiếng nước ngoài thuộc diện phải nộp theo hồ sơ phải được dịch ra tiếng Việt theo quy định.
Tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả, hoặc người được ủy quyền, nộp một bộ hồ sơ đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Sau khi tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ, nếu hồ sơ hợp lệ thì cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả trong thời hạn 15 ngày làm việc; nếu từ chối thì phải thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do.
Quy định hiện hành về thủ tục cũng yêu cầu tài liệu chứng minh quyền sở hữu do giao nhiệm vụ hoặc giao kết hợp đồng phải được cung cấp phù hợp với quy định pháp luật.
Có thể hiểu, cần phân biệt rất rõ giữa “tác giả” và “chủ sở hữu quyền tác giả”. Tác giả là người trực tiếp sáng tạo tác phẩm; nếu từ hai người trở lên cùng trực tiếp sáng tạo với chủ ý đóng góp của họ được kết hợp thành một tổng thể hoàn chỉnh thì họ là đồng tác giả. Người chỉ hỗ trợ, góp ý hoặc cung cấp tư liệu cho người khác sáng tạo tác phẩm không đương nhiên trở thành đồng tác giả. Nếu tác phẩm có phần riêng biệt có thể tách ra sử dụng độc lập mà không ảnh hưởng đến phần của người khác thì đồng tác giả có thể có quyền đối với phần riêng biệt đó; nếu không, các đồng tác giả cùng có quyền đối với toàn bộ tác phẩm và việc thực hiện quyền phải dựa trên sự thỏa thuận của họ.
Về tác phẩm được tạo ra theo nhiệm vụ hoặc theo hợp đồng, đây là vấn đề rất dễ phát sinh tranh chấp trên thực tế. Tại Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ, trường hợp tổ chức giao nhiệm vụ sáng tạo tác phẩm cho tác giả là người thuộc tổ chức mình thì tổ chức đó là chủ sở hữu các quyền tài sản và quyền công bố tác phẩm, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.
Cạnh đó, tổ chức hoặc cá nhân giao kết hợp đồng với tác giả để sáng tạo tác phẩm cũng là chủ sở hữu các quyền này, trừ khi hợp đồng có thỏa thuận khác. Do đó, trong quan hệ lao động, hợp đồng dịch vụ, hợp đồng sáng tạo hoặc hợp đồng đặt hàng, tôi đặc biệt khuyến nghị các bên phải quy định thật rõ ai là tác giả, ai là chủ sở hữu, phạm vi quyền được chuyển giao, quyền công bố, quyền sửa đổi, quyền khai thác thương mại và cơ chế phân chia lợi ích.
Ngoài ra, trong trường hợp tác phẩm được sáng tạo bằng ngân sách nhà nước theo phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu, cần xem xét quy định đặc thù về đại diện chủ sở hữu của Nhà nước. Đây là nhóm trường hợp không nên chỉ căn cứ vào việc “ai trực tiếp viết hoặc sáng tạo” để kết luận ai là chủ sở hữu, mà phải đối chiếu nguồn kinh phí, phương thức giao nhiệm vụ và các thỏa thuận, quyết định có liên quan.
Như vậy, trong trường hợp quyền tác giả bị xâm phạm, Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả có ý nghĩa đặc biệt quan trọng về mặt chứng cứ. Căn cứ Luật Sở hữu trí tuệ, Giấy chứng nhận có hiệu lực trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Trong tranh chấp tại Tòa án, nguyên đơn có thể sử dụng bản sao Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả để chứng minh mình là chủ thể quyền; đây là một trong những loại chứng cứ được pháp luật trực tiếp ghi nhận. Nếu không có Giấy chứng nhận, chủ thể quyền vẫn có thể bảo vệ quyền của mình, nhưng phải cung cấp các chứng cứ cần thiết khác để chứng minh căn cứ phát sinh quyền tác giả và quyền sở hữu của mình.
Qua thực tiễn các luật gia, luật sư, tư vấn viên pháp luật tham gia bảo vệ cho các tác giả trong thời gian qua, xin khuyến nghị Giấy chứng nhận không phải là “lá chắn tuyệt đối” và cũng không có nghĩa mọi thông tin ghi trên giấy mặc nhiên không thể bị tranh luận. Pháp luật cho phép hủy bỏ hiệu lực Giấy chứng nhận trong trường hợp người được cấp không phải là tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, tác phẩm không thuộc đối tượng bảo hộ hoặc có thông tin kê khai không chính xác, không trung thực theo quy định. Do đó, hồ sơ đăng ký phải trung thực, đầy đủ và người đăng ký phải có khả năng chứng minh nguồn gốc quyền khi cần thiết.
Nếu xảy ra hành vi xâm phạm, chủ thể quyền có thể trước hết tự bảo vệ bằng cách yêu cầu bên vi phạm chấm dứt hành vi, gỡ bỏ hoặc xóa nội dung vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại; bên cạnh đó có thể yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hoặc khởi kiện tại Tòa án, Trọng tài để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Tùy tính chất, mức độ của hành vi, pháp luật cho phép áp dụng các biện pháp dân sự, hành chính hoặc hình sự.
Đặc biệt, trong môi trường Internet và mạng xã hội, việc bảo vệ quyền tác giả cần được thực hiện càng sớm càng tốt. Chủ thể quyền nên lưu giữ bản gốc, bản định hình tác phẩm, dữ liệu chứng minh thời điểm sáng tạo, lịch sử công bố, hợp đồng và các tài liệu liên quan; đồng thời lập chứng cứ về hành vi vi phạm như đường dẫn, hình ảnh, bản sao nội dung vi phạm và thời điểm phát hiện.
Qua đó, khi có Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả thì đây sẽ là một lợi thế rất lớn khi yêu cầu bên vi phạm chấm dứt hành vi hoặc khi tiến hành các thủ tục tố tụng. Việc đăng ký quyền tác giả không làm phát sinh quyền, nhưng đăng ký đúng và đầy đủ có thể biến một quyền khó chứng minh thành một quyền có cơ sở chứng cứ rõ ràng hơn rất nhiều khi tranh chấp xảy ra.
Trường hợp thứ hai: Ai chịu trách nhiệm khi thông tin “xấu độc” lan truyền trên không gian mạng xã hội
Ảnh minh họa.
Ở góc độ pháp lý, không phải mọi hành vi đăng tải hay chia sẻ thông tin sai sự thật đều bị xử lý theo cùng một cách. Tính chất, mức độ vi phạm, mục đích, lỗi của người thực hiện và hậu quả gây ra là những căn cứ quan trọng để xác định trách nhiệm tương ứng.
Có thể thấy, trách nhiệm pháp lý đối với hành vi đưa thông tin sai sự thật trên mạng xã hội có thể được xem xét theo ba nhóm chế tài gồm hành chính, dân sự và hình sự. Việc áp dụng chế tài nào phụ thuộc vào tính chất, mức độ của hành vi, lỗi của người thực hiện và hậu quả thực tế.
Ở mức độ nhẹ, khi hành vi vi phạm quy định về sử dụng mạng xã hội nhưng chưa đến mức cấu thành tội phạm, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính.
Qua tham chiếu tại Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP, quy định xử phạt đối với hành vi vi phạm trách nhiệm sử dụng dịch vụ mạng xã hội. Theo đó, hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân có thể bị phạt tiền từ 20-30 triệu đồng. Người vi phạm còn có thể bị buộc gỡ bỏ thông tin sai sự thật hoặc thông tin vi phạm pháp luật.
Căn cứ theo Nghị định 119/2020/NĐ-CP cũng quy định mức phạt từ 60-80 triệu đồng đối với một số hành vi đăng, phát thông tin sai sự thật gây ảnh hưởng nghiêm trọng hoặc thông tin sai sự thật, xuyên tạc, xúc phạm danh dự, uy tín của tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân.
Ở góc độ dân sự, trách nhiệm bồi thường có thể phát sinh khi thông tin sai sự thật xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín và gây thiệt hại thực tế về vật chất hoặc tinh thần.
Căn cứ Điều 592 Bộ luật Dân sự, thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm có thể bao gồm chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút và các thiệt hại khác do luật quy định.
Người có trách nhiệm bồi thường còn phải bù đắp tổn thất về tinh thần cho người bị xâm phạm theo quy định.
Trong đó, nếu hành vi có đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, người đăng tải hoặc phát tán thông tin sai sự thật có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Có thể hiểu, tùy vào tính chất, mục đích và hậu quả của hành vi, người vi phạm có thể bị xem xét về các tội danh như tội làm nhục người khác, tội vu khống hoặc các tội phạm khác theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Điển hình, khi xác định trách nhiệm pháp lý, không thể chỉ dựa vào số lượt xem hoặc lượt chia sẻ của một thông tin. Cơ quan có thẩm quyền phải xem xét tổng thể nội dung thông tin, người đăng có biết đó là thông tin sai sự thật hay không, mục đích khi tạo dựng và phát tán thông tin, phạm vi và mức độ lan truyền, đối tượng bị tác động cũng như hậu quả thực tế xảy ra…
Song song đó, yếu tố lỗi và mục đích có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Cần phân biệt trường hợp một người vô tình chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng, sau đó phát hiện sai và chủ động gỡ bỏ, với trường hợp một người biết rõ thông tin là sai nhưng vẫn cố tình dựng chuyện, đăng tải và kêu gọi cộng đồng chia sẻ nhằm hạ thấp uy tín, danh dự của một cá nhân.
Tại Điều 156 Bộ luật Hình sự – hậu quả cũng là căn cứ quan trọng để xác định mức độ trách nhiệm. Hậu quả có thể được xem xét dưới nhiều góc độ như thiệt hại vật chất, thu nhập bị mất hoặc giảm sút, tổn thất về tinh thần, ảnh hưởng đến danh dự, uy tín hoặc trong những trường hợp luật định là hậu quả đối với an ninh, trật tự, xã hội.
Mặt khác, mức độ lan truyền có thể được sử dụng để đánh giá phạm vi tác động và hậu quả của hành vi, nhưng không phải là căn cứ duy nhất để xác định trách nhiệm hình sự. Điển hình, tại Điều 156 BLHS – một bài đăng chỉ có 100 lượt xem vẫn có thể cấu thành tội vu khống nếu người đăng biết rõ thông tin là bịa đặt và hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu của tội vu khống.
Phân tích thêm, khó xác định chủ thể đứng sau các tài khoản ảo, ẩn danh hoặc liên tục thay đổi để phát tán nội dung vi phạm. Tình trạng này phổ biến trên các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, TikTok, YouTube trong khi người vi phạm có thể sử dụng VPN, SIM không chính chủ hoặc thông tin giả để che giấu danh tính.
Tại Điều 26 Luật An ninh mạng 2018, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên không gian mạng tại Việt Nam có trách nhiệm cung cấp thông tin người dùng cho lực lượng chuyên trách khi có yêu cầu bằng văn bản. Với việc xác thực danh tính trong nhiều trường hợp vẫn cần sự phối hợp quốc tế và các giải pháp công nghệ.
Qua tham chiếu Nghị định 147/2024/NĐ-CP, với quy định xác thực tài khoản mạng xã hội bằng số điện thoại hoặc số định danh cá nhân là bước tiến quan trọng trong việc xác định chủ thể và gắn trách nhiệm pháp lý với người sử dụng tài khoản. Thế nhưng, xác định được người điều hành tài khoản chưa đồng nghĩa với việc chứng minh người đó trực tiếp thực hiện hành vi vi phạm.
Khuyến nghị, người dừng mạng xã hội – không nên hiểu đơn giản tài khoản đứng tên người nào thì người đó phải chịu trách nhiệm đối với mọi nội dung được đăng tải. Về nguyên tắc, trách nhiệm pháp lý phải được xác định trên cơ sở hành vi thực tế, lỗi và mối quan hệ giữa chủ thể với nội dung vi phạm…
Ngoài việc xác định chủ thể, việc thu thập và bảo toàn chứng cứ điện tử cũng có ý nghĩa quan trọng. Tin nhắn, bài viết, hình ảnh, video, dữ liệu nhật ký hệ thống… có thể được sử dụng làm chứng cứ nhưng phải bảo đảm tính toàn vẹn. Người bị xâm phạm có thể lưu giữ nội dung vi phạm, chụp màn hình hoặc trong trường hợp phù hợp đề nghị Thừa phát lại lập vi bằng, đồng thời thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo toàn dữ liệu gốc và phục vụ giám định.
Tùy tính chất, mức độ, hành vi vi phạm có thể dẫn đến trách nhiệm hành chính, dân sự hoặc hình sự. Trong đó, Bộ luật Dân sự 2015 quy định căn cứ yêu cầu bồi thường khi danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân bị xâm phạm.
Để nâng cao hiệu quả quản lý, pháp luật cần được hoàn thiện theo hướng tăng hiệu quả thực thi nhưng đồng thời phải bảo đảm tính minh bạch và khả năng kiểm soát đối với các biện pháp hạn chế quyền. Cần làm rõ trách nhiệm của người tạo nội dung, người phát tán, nền tảng, doanh nghiệp cung cấp hạ tầng và các chủ thể trung gian. Đồng thời xây dựng cơ chế phản ứng nhanh, ứng dụng AI và phân tích dữ liệu để phát hiện, xử lý sớm thông tin vi phạm.
Nhất là việc xử lý nội dung vi phạm không đồng nghĩa với hạn chế các biểu đạt hợp pháp. Pháp luật cần phân biệt giữa hành vi vi phạm như lừa đảo, vu khống, xâm phạm quyền riêng tư, phát tán mã độc, kích động phạm tội với những ý kiến, bình luận, phê bình hoặc quan điểm gây tranh luận nhưng vẫn được pháp luật bảo vệ.
Trong khi đó, thách thức lớn nhất hiện nay không đơn giản là pháp luật chưa có công cụ mà là làm thế nào để những công cụ đã có thực sự phát huy hiệu quả trong một môi trường không biên giới, kiểm soát được nguy cơ lạm dụng các biện pháp hạn chế. Về cơ bản cần hướng tới là xử lý nghiêm hành vi vi phạm nhưng không xử lý quá mức quyền hợp pháp của người dùng. Pháp luật cần đạt được 4 đúng: xác định đúng chủ thể – xác định đúng hành vi – áp dụng đúng biện pháp – bảo đảm đúng thủ tục. Đây là cơ sở để vừa ngăn chặn hiệu quả các hành vi vi phạm xuyên biên giới, vừa bảo đảm quyền tự do biểu đạt hợp pháp trong môi trường số…
PCVP Viện IRLIE Hồ Vĩnh Chung – CVP Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm
