Có thể thấy, trong thời gian gần đây, bằng những phát ngôn gây sốc, khoe tiền, khoe “quyền lực”, bất chấp chuẩn mực để câu view đến đánh bóng tên tuổi, livestream bán hàng và kiếm tiền từ lượng người theo dõi, hiện tượng “giang hồ mạng” đặt ra vấn đề không chỉ về quản lý mạng xã hội…Điều đáng trăn trở nhất, sự lệch chuẩn còn trở thành công cụ tạo ảnh hưởng, kiếm tiền trên mạng xã hội.
Dịp nhày, chúng tôi có dịp trao đổi cùng LG.TS. Hồ Minh Sơn – Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hoá cộng đồng Việt Nam (VCCDA); Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC); Giám đốc Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm (TTLCC) xoay quanh vấn đề này…
Theo Luật gia Hồ Minh Sơn nhận định, “giang hồ mạng” không phải hiện tượng mới. Có những cái tên từng nổi đình đám trên mạng xã hội đã phải trả giá cho những hành vi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, là người này rời khỏi “cuộc chơi”, những gương mặt khác lại xuất hiện với cách thức tương tự. So vớitrước đây “thần tượng” thường gắn với người tài năng, có nhân cách thì mạng xã hội đang tạo ra những hình mẫu khác. Một bộ phận người trẻ bị thu hút bởi những nhân vật nổi tiếng nhờ phát ngôn gây sốc, lối sống ngông cuồng, thậm chí từng vi phạm pháp luật…
Trong môi trường truyền thông số, sự chú ý có thể được chuyển hóa thành một loại tài sản. Hàng trăm nghìn, hàng triệu người theo dõi đồng nghĩa với khả năng tiếp cận một thị trường khổng lồ. Từ đó, một số nhân vật từng nổi lên bằng tai tiếng có thể từng bước xây dựng hình ảnh mới, tham gia quảng cáo, bán hàng, livestream, kinh doanh và tự khoác lên mình hình ảnh “doanh nhân”.
Lấy ví dụ điển hình từ những vụ án gần đây, với những cái tên như Phú Lê, Huấn Hoa Hồng, Khá Bảnh…từng được tung hô bởi vẻ ngoài “ngầu”, “bản lĩnh”, cỏ suý hình ảnh bởi có nội dung phản cảm…Cùng với đó, nội dung càng gây tranh cãi càng dễ thu hút lượt xem, tương tác, từ đó mang lại lợi ích kinh tế. Qua đó, vẫn có một số người sau khi bị xử lý vẫn tái xuất, tiếp tục thu hút chú ý, tái “vi phạm – nổi tiếng – kiếm lợi – bị xử lý – tái xuất”, khiến lệch chuẩn có nguy cơ trở thành cách tạo ảnh hưởng và kiếm tiền trên mạng.
Qua tham chiếu Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Quy định số 85-QĐ/TW của Ban Bí thư quy định trách nhiệm của cán bộ, đảng viên khi thiết lập và sử dụng trang thông tin điện tử cá nhân, mạng xã hội. Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội cũng đặt ra những chuẩn mực nhằm xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh. Từ đó, cho thấy một nguyên tắc rõ ràng: Không gian mạng không phải “vùng vô chủ”; quyền thể hiện bản thân trên môi trường số phải đi cùng trách nhiệm trước pháp luật và cộng đồng. Bảo vệ nền tảng tư tưởng vì thế không chỉ là phản bác những luận điệu xuyên tạc trực diện, Luật gia Hồ Minh Sơn dẫn chứng.
Phân tích thêm, Luật gia Hồ Minh Sơn cho rằng, trong môi trường truyền thông mới, là cuộc đấu tranh bảo vệ những chuẩn mực, giá trị tốt đẹp; không để cái xấu, cái lệch chuẩn chiếm lĩnh sự chú ý rồi từng bước tác động tới nhận thức xã hội. Có một nguyên nhân khiến một bộ phận giới trẻ thần tượng “gianghồ mạng” – bởi, giới trẻ tiếp xúc sớm với mạng xã hội nhưng vẫn chưa trang bị đầy đủ về giá trị sống. Đặc biệt, ở lứa tuổi thiếu niên, trẻ dễ nhầm lẫn giữa sự ngông cuồng và bản lĩnh, giữa việc gây chú ý với năng lực thực sự. Qua tìm hiểu, vẫn còn nhiều em đã nghĩ rằng những thanh niên chơi ngông là những người giỏi, đáng ngưỡng mộ, nên quan tâm và thần tượng những người có hành vi sai trái thay vì những người làm việc tốt…
Nhất là, tâm lý con người cũng thường bị thu hút bởi những hành vi xấu, khác thường, gây sốc. Những câu chuyện tiêu cực dễ trở thành chủ đề bàn luận hơn những hành động tốt đẹp diễn ra âm thầm. Khi được mạng xã hội liên tục khuếch đại, sự chú ý càng khiến những nhân vật lệch chuẩn trở nên nổi tiếng.Cùng với đó, hiện xuất hiện nghịch lý: càng gây sốc càng được chú ý; càng được chú ý càng có nhiều người theo dõi; lượng người theo dõi lớn lại khiến nhân vật được nhìn nhận như một dạng “thành công”. Với một bộ phận người trẻ, ranh giới giữa nổi tiếng và có giá trị vì thế dễ bị xóa nhòa…Luật gia Hồ Minh Sơn chia sẻ thêm.
Mặt khác, nguyên nhân sâu xa là gia đình và nhà trường chưa chú trọng đúng mức việc giúp trẻ phân biệt điều đúng, sai, được phép hay bị cấm. Khi thiếu những ranh giới rõ ràng, người trẻ dễ lấy những gì thấy trên mạng làm hệ quy chiếu, thậm chí coi người có nhiều lượt theo dõi là hình mẫu đáng ngưỡng mộ. Từ đây, không chỉ ảnh hưởng nhận thức mà còn tác động đến cách trẻ giao tiếp, ứng xử. Những hành vi thiếu chuẩn mực nếu được coi là “ngầu”, thể hiện cá tính có thể nhanh chóng lan truyền trong cộng đồng học sinh. Cụ thể, khi giới trẻ không nhất thiết phải trực tiếp bắt chước hành vi của “giang hồ mạng” mới chịu ảnh hưởng. Việc thường xuyên tiếp xúc với những nội dung cổ súy sự hung hãn, coi thường người khác hay giải quyết mâu thuẫn bằng sức mạnh có thể từng bước làm thay đổi cách trẻ đánh giá đúng – sai.
Ở góc độ truyền thông, Luật gia Hồ Minh Sơn chia sẻ, đây là một hiện tượng xã hội đáng quan tâm bởi vấn đề không chỉ nằm ở những cá nhân có phát ngôn sốc, hành vi lệch chuẩn hoặc quá khứ vi phạm pháp luật. Nhất là một bộ phận công chúng đang biến họ thành hình mẫu để ngưỡng mộ, bắt chước và coi đó như một dạng “thành công”. Thế nhưng, khuyến nghị cần phân biệt rõ quyền của cá nhân với hành vi vi phạm pháp luật. Một người có quyền thể hiện cá tính, xây dựng hình ảnh và sáng tạo nội dung trên mạng xã hội nếu hoạt động đó không vi phạm pháp luật. Người từng vi phạm pháp luật, sau khi chấp hành xong hình phạt, cũng có quyền tái hòa nhập cộng đồng, làm ăn và xây dựng cuộc sống mới.
Ở góc độ pháp lý, hành vi bạo lực, coi thường pháp luật lại bị biến thành nội dung giải trí, câu view và kiếm tiền. “Không thể coi hung hãn là bản lĩnh, bất chấp pháp luật là cá tính hay nổi tiếng bằng mọi giá là thành công”. Luật sư cho rằng, cần phân biệt nội dung gây sốc với hành vi đe dọa, xúc phạm, vu khống, kích động bạo lực, cổ súy tội phạm. Nội dung vi phạm nhưng vẫn cố tình sản xuất, phát tán để kiếm lợi có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý.
Đặc biệt, cứ sau mỗi hiện tượng này là “kinh tế chú ý”: nội dung càng gây sốc càng dễ thu hút lượt xem, tương tác và doanh thu. Nếu không được điều chỉnh, người sáng tạo có thể liên tục đẩy mức độ gây sốc, biến sự lệch chuẩn thành sản phẩm kinh doanh. Người dùng mạng xã hội càng tương tác, thuật toán càng phân phối, tạo thêm người xem và động lực sản xuất nội dung tương tự. Vòng lặp này có thể biến hành vi lệch chuẩn thành thương hiệu cá nhân.
Cũng theo Luật gia Hồ Minh Sơn, người trẻ thường có nhu cầu tìm kiếm hình mẫu để định hình bản thân. Khi một nhân vật liên tục xuất hiện trên mạng, thể hiện tiền bạc, quyền lực và sự tự tin, một bộ phận có thể coi đó là biểu tượng của bản lĩnh, thành công. Trăn trở nhất, nếu hành vi hung hãn được hàng triệu lượt xem, tung hô và mang lại tiền bạc, người trẻ dễ hình thành suy nghĩ muốn nổi tiếng phải gây sốc, muốn được tôn trọng phải mạnh, phải dữ. Mặc dù vậy, không thể kết luận rằng xem nội dung “giang hồ mạng” sẽ khiến một người trở thành tội phạm. Hành vi phạm tội là kết quả của nhiều yếu tố liên quan đến cá nhân, gia đình, môi trường xã hội và hoàn cảnh. Dẫu vậy, môi trường thông tin vẫn có tác động nhất định đến quá trình hình thành nhận thức, thái độ và hành vi. Trong đó, đối với những người trẻ có tính cách bốc đồng, khả năng kiểm soát cảm xúc hạn chế, nhu cầu được công nhận cao hoặc dễ bị ảnh hưởng bởi nhóm bạn, việc thường xuyên tiếp xúc với nội dung cổ súy bạo lực có thể làm giảm sự nhạy cảm trước hậu quả của hành vi và khiến những điều từng được coi là bất thường dần trở nên “bình thường”.
Từ thực tế này, Luật gia Hồ Minh Sơn cho hay, việc xử lý hiện tượng “giang hồ mạng” không thể chỉ dừng ở việc gỡ video, khóa tài khoản hay xử lý một cá nhân. Cần có chế tài nặng để tạo tiền lề cho sự“miễn nhiễm” cho người trẻ trước những nội dung độc hại. Bên cạnh đó, hai môi trường rất quan trọng nữa là gia đình và nhà trường – cần giúp trẻ xác lập những ranh giới rõ ràng về điều được làm, điều bị cấm và điều phải làm, đồng thời giải thích hậu quả có thể xảy ra nếu vi phạm. Bên cạnh đó, trẻ cần được trang bị kỹ năng nhận diện, đánh giá và phản biện trước nội dung trên mạng. Giáo dục cũng cần tạo cơ hội để trẻ tham gia các hoạt động tích cực, cống hiến và xây dựng giá trị cho cộng đồng. Cụ thể, phù hợp từng độ tuổi, để trẻ có cơ sở định hướng hành vi từ những năm đầu đời đến khi trưởng thành. Việc này đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội.
Ở góc độ pháp luật, Luật gia Hồ Minh Sơn cho rằng, không nên giải quyết vấn đề theo hướng “cấm tất cả”. Quyền tự do biểu đạt, sáng tạo và tranh luận cần được tôn trọng, nhưng tự do phải đi cùng trách nhiệm, đặc biệt khi nội dung có khả năng tác động đến hàng triệu người. Song song với đó, các nền tảng mạng xã hội cũng cần nâng cao trách nhiệm trong việc phát hiện, cảnh báo, hạn chế lan truyền hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm pháp luật, nhất là nội dung cổ súy bạo lực, kích động hành vi nguy hiểm hoặc xâm phạm quyền của người khác. Nếu chỉ xử lý một vài “giang hồ mạng” mà không thay đổi cơ chế đang vô tình tạo lợi ích cho nội dung độc hại, hiện tượng này có thể tiếp tục xuất hiện dưới những cái tên khác…Điển hình, gia đình, nhà trường, báo chí và những người có ảnh hưởng tích cực cần tạo ra những hình mẫu thay thế, giúp người trẻ hiểu rằng nổi tiếng không đồng nghĩa với có giá trị. Giá trị một con người nằm ở cách sống, cách đối xử và trách nhiệm với cộng đồng, không phải số lượt xem hay mức độ gây sốc.
Từ đây, cần giúp người trẻ phân biệt “bản lĩnh” với hung hãn, “cá tính” với lệch chuẩn, nổi tiếng với giá trị. Không gian mạng cần tự do nhưng phải đi cùng trách nhiệm, không để sự lệch chuẩn, vi phạm pháp luật và hành vi độc hại trở thành công cụ tạo danh tiếng, kiếm tiền; Cần hình thành “sức đề kháng số”: Biết kiểm chứng trước khi tin, cân nhắc trước khi chia sẻ, cảnh giác trước những lời quảng cáo được bảo chứng bằng danh tiếng và không lấy những hình ảnh hào nhoáng trên mạng làm thước đo thành công.
Việc trở thành chủ thể truyền thông tích cực: Kể những câu chuyện đẹp, lan tỏa người tốt, việc tốt, những người trẻ lao động, sáng tạo, khởi nghiệp bằng năng lực thực sự; đưa những giá trị tử tế trở thành dòng thông tin hấp dẫn trên mạng xã hội. Cuộc đấu tranh bảo vệ môi trường tư tưởng trong thời đại số đôi khi bắt đầu từ những lựa chọn rất nhỏ: Xem hay không xem, tin hay kiểm chứng, chia sẻ hay dừng lại. Tin rằng, khi sự nổi tiếng có giá trị không đến từ những bộ trang phục đắt tiền, những phát ngôn gây sốc hay những hành động khác người, mà đến từ một lối sống đẹp, cách ứng xử có văn hóa và khả năng lan tỏa những giá trị tích cực tới cộng đồng. Một người có thể không nổi tiếng trên mạng nhưng vẫn tạo ra những giá trị lớn cho gia đình và xã hội. Ngược lại, hàng trăm nghìn người theo dõi cũng không có nhiều ý nghĩa nếu những điều được lan truyền là lối sống lệch chuẩn, Luật gia Hồ Minh Sơn nhận định.
Do đó, bên cạnh việc chạy theo sự chú ý nhất thời, người dùng mạng xã hội, giới trẻ cần tập trung vào học tập, rèn luyện, xây dựng đạo đức, tri thức và năng lực của chính mình; đồng thời biết giữ mình trước những cám dỗ của xã hội. Khi có tri thức, kỹ năng, bản lĩnh và một lối sống đẹp, các bạn không cần phải gây sốc để được công nhận. Bởi, từ những giá trị tích cực mà mình tạo ra mới là điều có thể giúp sự ảnh hưởng của mỗi người trở nên lâu dài và có ý nghĩa…
TVVPL Bùi Văn Hải – Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm
