Không lựa chọn những phương thức tuyên truyền truyền thống hay những chương trình biểu diễn nghệ thuật đơn thuần, sáng kiến “Chương trình nghệ thuật lưu động với chủ đề “Tiếp bước”” đã đưa cải lương, ca cổ, nghệ thuật diễn xướng dân gian và những tác phẩm nghệ thuật được sáng tác, dàn dựng mới trở thành cầu nối lan tỏa lịch sử, văn hóa và tinh thần yêu nước đến với thanh niên và Nhân dân. Từ những sân khấu lưu động ở cơ sở, sáng kiến đã kết nối nghệ sĩ, tổ chức Đoàn và cộng đồng trong một không gian văn hóa giàu bản sắc, góp phần đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần và được Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long công nhận hiệu quả áp dụng, khả năng nhân rộng, phạm vi ảnh hưởng cấp toàn quốc.
Khi văn hóa trở thành “ngôn ngữ” của công tác tuyên truyền
Giữa nhịp sống hiện đại, khi các phương tiện truyền thông số phát triển mạnh mẽ và cách tiếp cận thông tin của xã hội không ngừng thay đổi, công tác tuyên truyền, giáo dục cũng đứng trước yêu cầu phải đổi mới. Làm thế nào để lịch sử dân tộc, truyền thống cách mạng, lòng yêu nước và những giá trị văn hóa tốt đẹp không chỉ được truyền đạt mà còn được cảm nhận, được yêu mến và tự nguyện gìn giữ trong mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, luôn là câu hỏi lớn đối với những người làm công tác Đoàn, Hội.
Thực tiễn cho thấy, những bài tuyên truyền theo lối truyền thống vẫn có giá trị, nhưng để tạo sức lan tỏa trong bối cảnh mới cần có những phương thức tiếp cận gần gũi hơn, giàu cảm xúc hơn và có khả năng kết nối cộng đồng. Đó cũng chính là trăn trở của anh Phan Thanh Trẻ – Phó Bí thư Tỉnh đoàn, Chủ tịch Hội Sinh viên Việt Nam tỉnh Vĩnh Long (trước đây là Phó Bí thư Tỉnh đoàn, Chủ tịch Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam tỉnh Bến Tre), trong nhiều năm phụ trách công tác tuyên truyền, giáo dục và phong trào của Đoàn, Hội.
“Lịch sử sẽ không còn khô cứng nếu được kể bằng nghệ thuật; văn hóa sẽ sống mãi khi được cộng đồng đón nhận và tiếp tục trao truyền. Tôi mong muốn mỗi chương trình không chỉ là một đêm biểu diễn mà còn là một không gian để thanh niên và người dân cùng gặp gỡ, cùng cảm nhận và cùng thêm yêu những giá trị văn hóa của dân tộc”, anh Phan Thanh Trẻ chia sẻ.
Từ những chuyến công tác cơ sở, từ những buổi sinh hoạt Đoàn, Hội, những hoạt động văn hóa tại địa phương và từ chính tình cảm của người dân dành cho nghệ thuật truyền thống, anh nhận thấy cải lương, ca cổ, nghệ thuật trình diễn dân gian vẫn luôn có sức sống đặc biệt. Những câu vọng cổ, những chập cải lương, trích đoạn sân khấu giàu cảm xúc có thể khiến nhiều thế hệ cùng lặng người theo dõi, cùng suy ngẫm về lịch sử, về đạo lý làm người và về trách nhiệm đối với quê hương, đất nước. Ý tưởng xây dựng “Chương trình nghệ thuật lưu động với chủ đề “Tiếp bước”” bắt đầu từ chính những quan sát giản dị ấy.
Không chỉ là một chương trình nghệ thuật
Ngay từ khi hình thành, sáng kiến không được định hướng là một chương trình văn nghệ phục vụ phong trào, mà là một giải pháp đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục thông qua nghệ thuật, lấy văn hóa làm phương tiện chuyển tải các giá trị lịch sử, truyền thống và khơi dậy khát vọng cống hiến trong mỗi người dân.
Điểm khác biệt lớn nhất của sáng kiến là không sử dụng lại những tiết mục biểu diễn có sẵn mà chủ động xây dựng các tác phẩm nghệ thuật mới phục vụ mục tiêu tuyên truyền.
Để hiện thực hóa ý tưởng này, Tỉnh đoàn, Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam tỉnh Bến Tre đã phối hợp với Đoàn Nghệ thuật Cải lương Bến Tre quy tụ các tác giả, đạo diễn, nhạc sĩ, biên đạo và nghệ sĩ nghiên cứu, sáng tác, dàn dựng công phu chập cải lương “Tiếp bước” cùng nhiều tiết mục nghệ thuật hoàn toàn mới. Nội dung các tác phẩm được xây dựng từ những câu chuyện về truyền thống cách mạng, lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí vượt khó, khát vọng dựng xây quê hương và vai trò của tuổi trẻ trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Không chỉ đầu tư về nội dung, chương trình còn được chăm chút từ âm nhạc, mỹ thuật sân khấu, phục trang, ánh sáng đến hình thức biểu diễn, tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh, vừa bảo đảm chất lượng chuyên môn, vừa đáp ứng yêu cầu tuyên truyền.
Việc sáng tác mới các tác phẩm thay vì khai thác lại những kịch bản cũ đã tạo nên dấu ấn riêng của sáng kiến. Mỗi trích đoạn, mỗi lời ca không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn phản ánh hơi thở của cuộc sống hôm nay, kể những câu chuyện của thời đại bằng ngôn ngữ của cải lương – loại hình nghệ thuật đã gắn bó với đời sống văn hóa của người dân Nam Bộ qua nhiều thế hệ.
Một sân khấu kết nối nhiều thế hệ
Nếu nhiều chương trình tuyên truyền chỉ hướng đến một nhóm đối tượng nhất định thì “Chương trình nghệ thuật lưu động với chủ đề “Tiếp bước”” lại được thiết kế như một không gian văn hóa cộng đồng, nơi mọi người dân đều có thể tham gia, thưởng thức và cảm nhận.
Trên cùng một sân khấu, những nghệ sĩ chuyên nghiệp cất lên lời ca về quê hương, đất nước; phía dưới hàng ghế khán giả là đoàn viên, thanh niên, học sinh, cán bộ, cựu chiến binh, người cao tuổi và đông đảo Nhân dân địa phương cùng theo dõi chương trình.
Thanh niên là lực lượng trực tiếp tổ chức, điều hành, hỗ trợ và lan tỏa chương trình; còn người dân chính là chủ thể thụ hưởng những giá trị văn hóa mà sáng kiến hướng đến. Sự gặp gỡ giữa các thế hệ trong cùng một không gian nghệ thuật đã tạo nên sức hấp dẫn rất riêng của “Tiếp bước”, bởi ở đó, nghệ thuật không chỉ để thưởng thức mà còn để kết nối, để giáo dục và để nuôi dưỡng tình yêu quê hương, đất nước.
Đồng chí Phạm Thành Ngoãn – Ủy viên Ban Chấp hành Tỉnh đoàn, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn và Thanh thiếu nhi tỉnh nhận định: “Điều làm nên giá trị của sáng kiến không chỉ là đổi mới hình thức tuyên truyền mà còn ở khả năng đưa văn hóa đến gần hơn với cộng đồng. Thanh niên là lực lượng xung kích tổ chức thực hiện, nhưng người thụ hưởng là đông đảo Nhân dân. Khi nghệ sĩ, tổ chức Đoàn, Hộivà người dân cùng tham gia trong một không gian văn hóa chung thì những thông điệp về lịch sử, truyền thống và lòng yêu nước được lan tỏa tự nhiên, bền vững hơn”.
Lan tỏa từ sân khấu đến cộng đồng
Từ ngày 16/10 đến ngày 02/11/2024, chương trình được tổ chức tại 9/9 huyện, thành phố của tỉnh Bến Tre, tạo nên chuỗi hoạt động văn hóa có quy mô lớn, thu hút đông đảo các tầng lớp Nhân dân tham gia.
Không chỉ thu hút hơn 6.000 lượt người xem trực tiếp, chương trình còn có sự tham gia của hàng nghìn đoàn viên, hội viên, thanh niên trong công tác tổ chức, phục vụ, tuyên truyền và lan tỏa trên môi trường số. Các chương trình được truyền thông rộng rãi thông qua hệ thống thông tin của tổ chức Đoàn, các cơ quan báo chí, mạng xã hội và nền tảng trực tuyến, tạo nên hiệu ứng lan tỏa vượt ra ngoài phạm vi mỗi đêm diễn.
Quan trọng hơn những con số là giá trị mà chương trình để lại. Sau mỗi buổi biểu diễn, người dân không chỉ mang về những cảm xúc đẹp từ nghệ thuật mà còn thêm hiểu về lịch sử quê hương, thêm tự hào về truyền thống dân tộc. Nhiều đoàn viên, thanh niên chia sẻ rằng, lần đầu tiên các em cảm nhận được lịch sử gần gũi đến vậy, không phải qua những trang sách mà qua những câu vọng cổ, những trích đoạn cải lương và những câu chuyện được kể bằng chính ngôn ngữ văn hóa của quê hương mình.
Đó cũng chính là mục tiêu sâu xa của sáng kiến: đưa văn hóa trở thành nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối thanh niên với cộng đồng và kết nối những giá trị truyền thống với sự phát triển của xã hội hôm nay.
Lan tỏa từ một sân khấu đến một phong trào văn hóa cộng đồng
Nếu chỉ nhìn ở góc độ một chương trình nghệ thuật, “Tiếp bước” có thể được xem là một chuỗi đêm biểu diễn phục vụ cơ sở. Nhưng khi nhìn dưới góc độ công tác Đoàn, Hội và phát triển văn hóa, giá trị của sáng kiến không dừng lại ở những buổi biểu diễn, mà nằm ở khả năng tạo dựng một mô hình kết nối giữa tổ chức Đoàn, Hội, đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp và cộng đồng dân cư để cùng thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền, giáo dục. Đó cũng là điểm khác biệt quan trọng làm nên tính mới của sáng kiến.
Trong mô hình ấy, tổ chức Đoàn, Hội giữ vai trò định hướng nội dung, lựa chọn thông điệp giáo dục và huy động lực lượng thanh niên tham gia tổ chức. Đoàn Nghệ thuật Cải lương Bến Tre với đội ngũ tác giả, đạo diễn, nhạc sĩ và nghệ sĩ chuyên nghiệp đảm nhiệm việc chuyển tải những thông điệp ấy thành các tác phẩm nghệ thuật có giá trị tư tưởng và giá trị thẩm mỹ. Người dân không còn là khán giả thụ động mà trở thành chủ thể tiếp nhận, cảm nhận và lan tỏa những giá trị văn hóa sau mỗi chương trình.Sự kết hợp ấy đã tạo nên một vòng kết nối bền vững: Đoàn định hướng, phối hợp – nghệ sĩ sáng tạo – cộng đồng tiếp nhận – thanh niên lan tỏa.
Đó cũng là lý do vì sao mỗi đêm diễn không khép lại khi ánh đèn sân khấu tắt mà tiếp tục được nối dài bằng những câu chuyện được chia sẻ trong gia đình, trong trường học, trên các nền tảng số và trong chính đời sống văn hóa của địa phương.
Hiệu quả được khẳng định từ thực tiễn
Trong thời gian triển khai, Chương trình nghệ thuật lưu động với chủ đề “Tiếp bước” đã được tổ chức đồng loạt tại tất cả các huyện, thành phố trên địa bàn tỉnh Bến Tre, tạo nên chuỗi hoạt động văn hóa – tuyên truyền có quy mô lớn.
Theo báo cáo tổng kết sáng kiến, chương trình thu hút hàng nghìn đoàn viên, thanh niên trực tiếp tham gia công tác chuẩn bị, tổ chức, hậu cần và truyền thông; hơn 6.000 lượt người dân, đoàn viên, hội viên và thanh thiếu nhi đến xem trực tiếp tại các điểm diễn. Thông qua hệ thống truyền thông của tổ chức Đoàn, các cơ quan báo chí, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến, chương trình tiếp tục lan tỏa đến nhiều đối tượng công chúng, tạo hiệu ứng truyền thông tích cực vượt ra ngoài phạm vi của từng đêm diễn.
Điều đáng ghi nhận không chỉ nằm ở những con số mà còn ở sự thay đổi trong cách tiếp cận công tác tuyên truyền. Người dân đến với chương trình không phải vì một cuộc vận động hành chính, mà bởi họ tìm thấy trong đó những giá trị văn hóa gần gũi với đời sống; còn thanh niên không chỉ tham gia với vai trò tổ chức mà còn trở thành những “đại sứ” lan tỏa tình yêu quê hương, lịch sử và văn hóa dân tộc.
Nhiều địa phương trong và ngoài tỉnh đánh giá đây là mô hình có khả năng tổ chức linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế, có thể áp dụng trong các hoạt động tuyên truyền chính trị, giáo dục truyền thống, kỷ niệm các ngày lễ lớn của đất nước và phục vụ đời sống văn hóa ở cơ sở.
Mở ra hướng đi mới trong bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống
Một trong những giá trị nổi bật của sáng kiến là không chỉ khai thác hiệu quả nghệ thuật cải lương, ca cổ mà còn mở ra hướng tiếp cận mới trong việc bảo tồn và phát huy các loại hình nghệ thuật truyền thống của Nam Bộ.
Thành công của “Tiếp bước” cho thấy nghệ thuật truyền thống hoàn toàn có thể trở thành phương tiện giáo dục hiệu quả nếu được đặt trong không gian phù hợp và được kể bằng những câu chuyện của hôm nay.
Từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu đưa Nói thơ Vân Tiên, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào các hoạt động tuyên truyền, giáo dục cộng đồng được xem là bước phát triển tiếp theo của mô hình.
Là loại hình diễn xướng dân gian độc đáo gắn với tác phẩm Lục Vân Tiên của Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Đình Chiểu, Nói thơ Vân Tiên không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn kết tinh những tư tưởng lớn về lòng yêu nước, tinh thần nghĩa hiệp, đạo lý nhân nghĩa và khát vọng hướng thiện của người Việt Nam.
Nếu cải lương đưa lịch sử đến gần công chúng bằng sân khấu thì Nói thơ Vân Tiên có thể trở thành nhịp cầu đưa những giá trị đạo đức truyền thống đến với thanh thiếu nhi và Nhân dân thông qua các hoạt động trải nghiệm văn hóa, sân khấu hóa và giao lưu cộng đồng.
Đó cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể trong bối cảnh hiện nay, đồng thời góp phần làm phong phú hơn đời sống văn hóa cơ sở.
Những góc nhìn khẳng định giá trị của sáng kiến
Quá trình hình thành sáng kiến không chỉ xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của công tác Đoàn, Hội mà còn được bồi đắp từ nền tảng nghiên cứu khoa học về văn hóa truyền thống.
Trong thời gian học cao học tại Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh từ cuối năm 2023, anh Phan Thanh Trẻ đã thực hiện đề tài luận văn “Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Nói thơ Vân Tiên ở Vĩnh Long”. Những kết quả nghiên cứu, cùng quá trình khảo sát thực tế và tiếp xúc với các nghệ nhân, nhà nghiên cứu văn hóa đã giúp anh nhận thức sâu sắc rằng, di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng tiếp nhận, được thế hệ trẻ yêu mến và được lan tỏa bằng những hình thức phù hợp với đời sống đương đại.
Từ nhận thức đó, sáng kiến “Chương trình nghệ thuật lưu động với chủ đề “Tiếp bước”” được xây dựng không chỉ nhằm đổi mới công tác tuyên truyền của tổ chức Đoàn, Hội mà còn hướng đến mục tiêu rộng hơn là tạo dựng một không gian văn hóa cộng đồng, nơi nghệ thuật truyền thống trở thành cầu nối giữa lịch sử, văn hóa và con người.
Đánh giá về sáng kiến, Thạc sĩ Trần Thị Ngọc Thoại – Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh đoàn, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn và Thanh thiếu nhi tỉnh cho rằng: “Điều tạo nên sức sống của sáng kiến là sự kết hợp giữa hoạt động của tổ chức Đoàn với đội ngũ nghệ sĩ chuyên nghiệp và sự hưởng ứng của Nhân dân. Thanh niên là lực lượng tổ chức và lan tỏa, còn cộng đồng là chủ thể thụ hưởng. Chính sự đồng hành đó đã tạo nên giá trị bền vững của chương trình và mở ra khả năng nhân rộng tại nhiều địa phương”.
Theo Tiến sĩ Phạm Văn Luân – Giảng viên Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, người trực tiếp hướng dẫn và đồng hành cùng anh Phan Thanh Trẻ trong quá trình nghiên cứu luận văn, việc chuyển hóa kết quả nghiên cứu khoa học thành sáng kiến phục vụ thực tiễn là hướng đi có ý nghĩa. Tiếp sĩ Phạm Văn Luân nhận định: “Trong phát triển văn hóa hiện nay, điều quan trọng không chỉ là bảo tồn di sản mà còn phải làm cho di sản tiếp tục sống trong cộng đồng. Sáng kiến ‘Tiếp bước’ đã thực hiện được điều đó khi đưa nghệ thuật truyền thống, đặc biệt là Nói thơ Vân Tiên vào không gian giáo dục cộng đồng, giúp thanh niên và người dân tiếp cận lịch sử, văn hóa, thấm nhuần những bài học về nhân nghĩa, yêu nước trong tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu bằng trải nghiệm thực tế. Đây là mô hình có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn, phù hợp với định hướng phát triển văn hóa Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị. Vì vậy, đây là mô hình tốt, cách làm hay cần được tiếp tục nghiên cứu, phổ biến và nhân rộng trong giai đoạn mới”.
Tiến sĩ Phạm Văn Luân cũng cho biết, trong quá trình thực hiện luận văn, anh Phan Thanh Trẻ luôn nhận được sự quan tâm, trao đổi học thuật và động viên của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước, trong đó có Giáo sư Shimizu (Trường Đại học Osaka, Nhật Bản), nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam và là Công dân Đồng Khởi danh dự của tỉnh Bến Tre. Những trao đổi học thuật về bảo tồn di sản trong đời sống đương đại, phát huy giá trị văn hóa thông qua cộng đồng và vai trò của thế hệ trẻ đã góp phần củng cố thêm cơ sở lý luận hình thành và phát triển sáng kiến “Chương trình nghệ thuật lưu động với chủ đề “Tiếp bước”” và có thể lan tỏa ra nước ngoài.
Từ một sáng kiến đến giá trị lan tỏa toàn quốc
Ngày 29/5/2026, Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long ban hành Quyết định số 3493/QĐ-UBND công nhận hiệu quả áp dụng, khả năng nhân rộng và phạm vi ảnh hưởng của các sáng kiến, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thuộc lĩnh vực giải pháp tác nghiệp. Trong đó, sáng kiến “Chương trình nghệ thuật lưu động với chủ đề “Tiếp bước”” được công nhận hiệu quả áp dụng, khả năng nhân rộng, phạm vi ảnh hưởng cấp toàn quốc.
Sự ghi nhận ấy không chỉ đến từ quy mô tổ chức hay số lượng người tham gia mà quan trọng hơn là bởi sáng kiến đã giải quyết được một yêu cầu thực tiễn đặt ra đối với nhiều địa phương: làm thế nào để đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục; làm thế nào để đưa văn hóa đến gần hơn với người dân; làm thế nào để thanh niên trở thành lực lượng tiên phong trong gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Có thể nói, “Tiếp bước” đã mở ra một mô hình mà nhiều địa phương hoàn toàn có thể học tập và vận dụng, bởi hầu hết các tỉnh, thành đều có tổ chức Đoàn, Hội, có thiết chế văn hóa và có những giá trị văn hóa đặc trưng cần được bảo tồn, phát huy.
Để văn hóa tiếp tục “tiếp bước” cùng tương lai
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển văn hóa là nhiệm vụ trọng tâm nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, phát huy giá trị di sản, khơi dậy sức mạnh nội sinh của dân tộc và đưa văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển đất nước.
Nhìn từ góc độ đó, “Tiếp bước” không chỉ là một sáng kiến của công tác Đoàn mà còn là một cách làm cụ thể để hiện thực hóa chủ trương của Đảng bằng những hành động gần gũi với cuộc sống.
Từ những sân khấu lưu động ở cơ sở, nghệ thuật đã trở thành nhịp cầu kết nối lịch sử với hiện tại, kết nối thanh niên với Nhân dân và kết nối những giá trị truyền thống với khát vọng phát triển của quê hương, đất nước.
Một sáng kiến chỉ thực sự có giá trị khi không dừng lại ở một quyết định công nhận mà tiếp tục được cộng đồng đón nhận, được các địa phương học tập và được người dân ghi nhớ. “Tiếp bước” đã bắt đầu từ những sân khấu lưu động, nhưng điều mà sáng kiến hướng tới lớn hơn nhiều: khơi dậy tình yêu quê hương, nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc, gìn giữ bản sắc văn hóa và kết nối các thế hệ bằng chính sức mạnh của nghệ thuật.
Khi văn hóa trở thành cầu nối của giáo dục, khi nghệ thuật trở thành phương thức lan tỏa những giá trị tốt đẹp, thì mỗi chương trình không chỉ khép lại bằng những tràng pháo tay mà còn mở ra những hành trình mới trong nhận thức và hành động của thanh niên và Nhân dân. Đó cũng chính là giá trị lâu dài, bền vững mà sáng kiến “Chương trình nghệ thuật lưu động với chủ đề “Tiếp bước”” để lại trên hành trình góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ mới.
Quang Huy – PCVP Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC)
